Analiza e BBC: Çfarë ‘fshihet’ pas thirrjeve të Perëndimit për hetimin e krimeve të luftës në Ukrainë?
Numri i mizorive të kryera nga trupat ruse kundër civilëve ukrainas po shtohet çdo ditë, ndërsa shumë vende perëndimore duke përfshirë dhe SHBA-të, po bëjnë thirrje që presidenti Putin dhe të tjerë të ndiqen penalisht për krime lufte – por sa gjasa ka të ndodhë kjo?
Duke pasur parasysh rekordin e saj të kaluar dhe dështimin për të ndalur këtë luftë, e cila ka bërë që më shumë se 11 milionë njerëz të largohen nga shtëpitë e tyre, Fergal Keane e BBC-së vë në pikëpyetje nëse komuniteti ndërkombëtar do të jetë në gjendje të bashkohet.
Në qytetin më të madh të Ukrainës perëndimore, Lviv, e kaluara përplaset me të tashmen edhe në mënyra të tjera. E kaluara shpërfaqet edhe tek ajo zhurma e valixheve të refugjatëve sot që tërhiqen nëpër të njëjtat rrugë me kalldrëm ku, në verën e largët të vitit 1941, gjermanët dhe bashkëpunëtorët e tyre ukrainas i ndoqën hebrenjtë deri në vdekje. Fotot e atyre ditëve janë disa nga më të tmerrshmet e Holokaustit – gra të zhveshura dhe rrahura përpara turmave, sy të zmadhuar nga tmerri.
Ne nuk jemi në mes të një lufte të re botërore, apo të një holokausti, por mësimet për kohën e atij konflikti të tmerrshëm – dhe premtimet e bëra pas tij – kanë një rëndësi që nuk mund ta injorojmë sot.
Ishte një realitet i përshtatur në terma të ashpër nga Presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky kur ai iu drejtua Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara këtë javë. Ai i kujtoi audiencës se OKB-ja ishte themeluar në vitin 1945 për të garantuar paqen pas tmerreve të Luftës së Dytë Botërore.
Duke renditur akuzat për krime lufte nga trupat ruse në Ukrainë – vrasje, tortura, përdhunime – ai bëri thirrje që këshilli të urdhërojë një hetim për krime lufte.
“A jeni gati të mbyllni OKB-në?”- pyeti ai. “A mendoni se koha e ligjit ndërkombëtar ka ikur? Nëse përgjigja juaj është jo, atëherë duhet të veproni menjëherë.”
Kërcënimi për paqen e Evropës është më i madh tani se në çdo kohë që nga fundi i Luftës së Ftohtë në 1989. Për gati një muaj, pashë familje të tëra që iknin drejt perëndimit nga Lviv me trena, makina dhe autobusë ndërsa Rusia po bënte luftë në atdheun e tyre.
Dëgjova të mbijetuarit nga porti i rrethuar i Mariupolit duke folur për një ferr në tokë me trupa të shtrirë në rrugë dhe peizazhin e qytetit që ata njihnin, për dyqanet, restorantet, parkun Hurov me shatërvanët e tij spektakolare, të kthyera në gërmadha.
Në cepin e largët perëndimor të Ukrainës, Lviv është një qytet që na kujton më të keqen e njerëzimit, por edhe atë që mund të bëhet për të na mbrojtur nga pasojat e agresionit.
Lufta e Parë Botërore shkatërroi Austro-Hungarinë dhe solli një epokë paqëndrueshmërie ndërsa polakët, ukrainasit, Bashkimi Sovjetik dhe Gjermania naziste luftuan për kontrollin e qytetit. Shumica e popullsisë së mbetur hebreje u zhduk në Holokaust.
Në fund të Luftës së Dytë Botërore, Lviv ra në duart e sundimit të Bashkimit Sovjetik, ku mbeti deri në rënien e komunizmit dhe krijimin e një Ukrainë të pavarur në 1991.
Tani, Lviv e gjen veten edhe një herë në qendër të një traume të madhe historike.
Mendoja për frazën – “dinjiteti dhe vlera e personit njerëzor” – teksa shihja njerëzit duke luftuar për të hipur në trena në ditët e para të evakuimit të Ukrainës. Më kujtohet kur shoh imazhet e civilëve të ekzekutuar në Bucha dhe pyes veten se çfarë ka ndodhur me ëndrrën e avokatëve nga Lviv?
Ne po jetojmë në një epokë ku miliona njerëz janë zhvendosur nga lufta. I kam parë duke u hedhur nga varkat e kontrabandistëve në cekëtinë në një plazh grek, duke bërtitur nga gëzimi se “Zoti është i madh”. Në Republikën Demokratike të Kongos, Mianmar dhe Jemen, kam dëgjuar viktima civile të përshkruajnë fushata mizore ushtarake.
Sipas statistikave më të fundit të OKB-së – të mbledhura para pushtimit rus të Ukrainës – 84 milionë njerëz janë zhvendosur me forcë në mbarë botën. Shifrat pasqyrojnë një rend ndërkombëtar në krizë me OKB-në e paaftë për të parandaluar vrasjen dhe abuzimin e civilëve në shumë rajone të botës.
Për të kuptuar se si kemi ardhur në këtë pikë, është e nevojshme të kthehemi pak në një nga krimet më të tmerrshme të epokës sonë moderne.
Gjithçka ndodhi në Ruandë – gjenocidi, krimet kundër njerëzimit dhe përdhunimi masiv.
Në fund të pranverës së vitit 1994, më dërguan në vendin e vogël, qendror të Afrikës, që ishte bërë një varrezë e madhe. Të vdekur rreth lumenjve, të grumbulluar nëpër kisha. Era e trupave të dekompozuar kundermonte mbi fshatra të braktisura.
Në harkun kohor prej 100 ditësh, deri në 800,000 njerëz vlerësohet të jenë vrarë në gjenocidin e Ruandës. Ajo gjithashtu shkaktoi një nga krizat më të këqija të refugjatëve në kujtesën e njerëzimit.
Ruanda ndodhi sepse një elitë e mbushur me urrejtje vendosi që zgjidhja e problemeve të vendit ishte shfarosja e pakicës etnike Tutsi.
Dy javë pas gjenocidit, me dhjetëra mijëra të vrarë tashmë, Këshilli i Sigurimit i OKB-së votoi për të reduktuar forcën paqeruajtëse nga mbi 2000 anëtarë në 270. Kjo erdhi pasi 10 paqeruajtës belgë u sulmuan dhe u vranë nga ushtria ruandeze. Fuqitë e mëdha e braktisën Ruandën për fatin e saj.
Ndryshe nga Ukraina tani, Ruanda ishte një vend me pak rëndësi gjeo-politike.
SHBA dhe fuqitë e tjera në Këshillin e Sigurimit refuzuan derisa ishte tepër vonë të përdornin fjalën e shpikur nga avokati i Lviv, Raphael Lemkin, sepse përshkrimi i masakrës si “gjenocid” mund të kishte krijuar një përgjegjësi për të ndërhyrë dhe mbrojtur viktimat sipas nenit 1. të Konventës së Gjenocidit.
Nuk mund ta harroj kurrë pamjen e refugjatëve tutsi të grumbulluar disa metra larg meje jashtë një zyre komunale në Butare – një qytet në Ruandën jugore – të rrethuar nga milicia ekstremiste dhe ushtarë, dhe pyesin veten nëse do të jetonin apo do të vdisnin. Shumë prej tyre nuk jetuan dot.
Në korrik 1995, një vit pas përfundimit të gjenocidit të Ruandës, forcat serbe të Bosnjës nën gjeneralin Ratko Mlladiç vranë 8,000 burra dhe djem kur pushtuan qytetin e Srebrenicës. Ndodhi nën sytë e paqeruajtësve holandezë të OKB-së.
Dy gjenocidet e viteve 1990 – në Afrikën qendrore dhe ish-Jugosllavi – treguan se çfarë ndodhi kur Këshilli i Sigurimit u sfidua të zbatonte fjalët e Kartës së OKB-së. Premtimi i vitit 1945 ishte i frustruar nga mungesa e vullnetit politik dhe përçarjes.
Por ato vite të tmerrshme të viteve 1990 do të kishin një efekt të thellë në të drejtën ndërkombëtare. Nëse do të dështonin ta parandalonin gjenocidin, të paktën mund të ndëshkohej.
U krijuan gjykata për të gjykuar të akuzuarit e Ruandës dhe ish-Jugosllavisë. Kishte gjithashtu gjykata për të gjykuar të akuzuarit për vrasje masive në Kamboxhia dhe Sierra Leone.
Kishte operacione ushtarake të OKB-së për të ndaluar vrasjen e civilëve në Sierra Leone dhe forcat e NATO-s ndërhynë për t’i dhënë fund dëbimit të shqiptarëve etnikë në Kosovë. Edhe pse, kjo e fundit provokoi një konfrontim me Rusinë, një aleate e Serbisë dhe tashmë e kujdesshme ndaj ndërhyrjes së NATO-s në lindje.
Bota u nis për të krijuar një gjykatë të përhershme për të gjykuar rastet e gjenocidit dhe krimeve kundër njerëzimit.
Gjykata Ndërkombëtare Penale – ICC – u krijua në 1998 për të gjykuar rastet më të rënda të shkeljeve të të drejtave të njeriut. Nuk është pjesë e OKB-së, por është krijuar nga anëtarët e OKB-së dhe punon ngushtë me organizatën.
Në vitin 2009, në një moment historik, Presidenti Omar al-Bashir i Sudanit, u bë kreu i parë në detyrë i shtetit që u padit për gjenocid nga GJNP, për vrasjen e civilëve në Darfur.
Ashtu si në fund të Luftës së Dytë Botërore, ideja ishte që ndjekjet penale jo vetëm që mund të jepnin llogari, por do t’i bënin udhëheqësit e ardhshëm të luftës të mendoheshin dy herë përpara se të abuzonin me të drejtat e civilëve.
Por ka pasur një problem që nga dita e parë, dhe është ai që e lë në hije debatin aktual rreth krimeve të luftës në Ukrainë.
As SHBA, Kina apo Rusia nuk e ratifikuan Statutin e Romës – traktati që themeloi gjykatën. Kjo do të thotë se tre fuqitë më të mëdha ushtarake nuk i nënshtrohen juridiksionit të ICC.
E vetmja mënyrë që mund të jenë është nëse Këshilli i Sigurimit voton t’i referojë ato.
Por duke qenë se çdo komb ka të drejtën e vetos, kjo nuk do të ndodhë kurrë. Kjo do të thotë se GJNP-ja do të ishte e pafuqishme nëse do të donte të padiste Presidentin Putin dhe gjeneralët e tij të lartë për krime lufte kundër Ukrainës.
Vlen të kujtohet se çfarë ndodhi kur gjykata u përpoq të hetonte krimet e supozuara të luftës nga të gjitha palët në Afganistan. Administrata Trump shkoi aq larg sa vendosi sanksione ndaj kryeprokurorit të GJNP-së për të sinjalizuar kundërshtimin e saj ndaj çdo ndjekjeje gjyqësore të forcave amerikane.
Dhe – në rajonin autonom të Kinës, Xinjiang – një përpjekje për të hetuar zyrtarët kinezë për gjenocidin e supozuar kundër ujgurëve dështoi sepse Kina nuk ishte anëtare e ICC.
Avokati për krimet e luftës, Prof Philippe Sands QC, beson se qëndrimi i superfuqive krijon “drejtësi të anshme” ku të vetmet ndjekje penale janë ato që përfshijnë kombe më pak të fuqishme.
“Një rregull për të dobëtit, një rregull për të fortët – në fund të fundit nuk është një rend ligjor i qëndrueshëm apo edhe në të vërtetë një rend ligjor,” thotë ai.
Në realitet, nuk ka pasur kurrë një epokë të artë të paqes së pasluftës të udhëhequr nga diplomacia ndërkombëtare.
Miliona njerëz kanë vdekur në luftëra të mëdha dhe të vogla – në Kore, Algjeri, Kongo, Kamboxhia, Vietnam, Algjeri, Indonezi, Angola, Etiopi, Afganistan, Irak, Siri, Libi dhe shumë fusha beteje të tjera.
Disa nga ato luftëra kanë qenë – të paktën pjesërisht – konflikte ndërmjet superfuqive. Më shumë se 4,000 paqeruajtës të OKB-së kanë humbur jetën në zona të ndryshme konflikti duke u përpjekur të mbrojnë civilët.
Në vend që të ishte një vend ku fuqitë e mëdha punojnë vazhdimisht për paqen, Këshilli i Sigurimit, shumë shpesh, u bë një forum i rivalitetit të superfuqive. Ukraina është vetëm shembulli i fundit i rrezikshëm.
Më 26 shkurt, dy ditë pas fillimit të pushtimit rus, Këshilli i Sigurimit u mblodh për të diskutuar një rezolutë që i bënte thirrje Moskës të ndalonte sulmin e saj dhe të tërhiqte të gjitha trupat. Rusia vuri veton ndaj kësaj lëvizjeje për paqe.
Në një moment, presidenti Putin kërcënoi në mënyrë implicite se do të përdorte armë bërthamore për të penguar çdo ndërhyrje të NATO-s.
Pavarësisht nëse ai synon të përdorë armë bërthamore apo jo, lëshimi i thjeshtë i një kërcënimi të tillë pasqyron gjendjen e rrezikshme të çështjeve njerëzore në shekullin 21.
Sekretari aktual i Përgjithshëm i OKB-së, António Guterres, dukej pothuajse i mërzitur kur deklaroi: “Ne kurrë nuk duhet të dorëzohemi. Ne duhet t’i japim paqes një tjetër shans.”
Por edhe disa nga ata që kritikojnë Këshillin e Sigurimit, argumentojnë se ky mund të jetë gjithashtu një moment i mundshëm – nëse, për shembull, mund të ngrihet një gjykatë speciale për të hetuar një superfuqi si Rusia për veprimet e saj.
Ditët e fundit ka pasur gjithashtu shenja të rëndësishme ndryshimi në OKB. Asambleja e Përgjithshme dënoi pushtimin dhe votoi për të hequr Rusinë nga Këshilli i OKB-së për të Drejtat e Njeriut.
Kina votoi kundër masës dhe India abstenoi – mes tyre ata përfaqësojnë një të tretën e popullsisë së botës. Dhe ndërsa vendimi nuk ndikon në atë që Këshilli i Sigurimit bën ose nuk bën, sinjali moral nga më shumë se dy të tretat e anëtarëve të OKB-së ishte i qartë.
Një ish-zyrtar i OKB-së me përvojë në ceshtjet e gjenocidit dhe krimeve të luftës tha se ishte gabim të shikoje rendin e tanishëm botëror vetëm përmes lenteve të politikës së fuqive të mëdha.
Profesor Mukesh Kapila i Universitetit të Mançesterit është një ish-përfaqësues i OKB-së në Sudan tha: “Në luftën midis së drejtës dhe së gabuarës, së mirës dhe së keqes, ka shumë aktivitet. Nuk shkon gjithçka në anën e të këqijve”.
Thirrjet për reformën e Këshillit të Sigurimit të OKB-së nuk janë të reja. Është kritikuar prej kohësh për përfaqësimin e realiteteve perandorake dhe superfuqive që mbizotëruan në fund të Luftës së Dytë Botërore. Nuk ka përfaqësim të përhershëm për Afrikën, nën-kontinentin Indian apo Amerikën Latine.
Duket pak perspektivë në momentin që “Pesëshja e Përhershme” – Kina, Franca, Rusia, Britania e Madhe dhe SHBA – të bien dakord për të zbehur ndikimin e tyre. “Gjelat nuk votojnë për Krishtlindje”, siç shprehet Prof Kapila. Por ai argumenton se lëvizjet e shoqërisë civile kanë krijuar presion të fuqishëm për përparim në vitet e fundit – në fushën e ndryshimeve klimatike, për shembull.
“Gjërat që duken të pamundura tani mund të bëhen reale.”
Në qendër të premtimit të bërë në Kartën e OKB-së ishte ideja se vendet duhet të punojnë së bashku për të shmangur luftën. Nëse do të shpërthente konflikti i armatosur, ata do të dërgonin forca në përpjekje për të ruajtur paqen dhe bota do të siguronte që abuzimet të ndiqen penalisht – si për hir të drejtësisë ashtu edhe për të penguar krimet e ardhshme.
Është e mundur – jo më shumë se kaq – që kriza në Ukrainë të bëhet një nga ato momente ku aksionet e larta të konfliktit krijojnë një moment të vërtetë reflektimi ndërkombëtar dhe gjenerojnë një vrull për ndryshim. Para se të tërhiqej nga pushteti, kancelarja gjermane Angela Merkel reflektoi me dëshpërim mbi një botë ku veprimet e njëanshme të shteteve kërcënonin paqen dhe stabilitetin.
Angela Merkel, e cila u rrit në Gjermaninë Lindore përpara rënies së Murit të Berlinit dhe nën hijen e afërt të rivalitetit të superfuqive, paralajmëroi për rreziqet e harresës – veçanërisht pasi ata që përjetuan Luftën e Dytë Botërore vdiqën.
“Ne duhet të kujdesemi tani që të mos hyjmë në një fazë historike në të cilën mësimet e rëndësishme nga historia zbehen. Ne duhet t’i kujtojmë vetes se rendi botëror shumëpalësh u krijua si një mësim nga Lufta e Dytë Botërore”.
Kujtoni se nga kemi ardhur, ishte mesazhi dhe veproni që të mos tërhiqemi mbrapsht.