Analiza e The Economist/ Covid-19 mund të ketë vrarë 15 milionë njerëz? Shifrat alarmuese që prekin Shqipërinë

Sa njerëz kanë vdekur për shkak të pandemisë Covid-19? Përgjigja varet nga të dhënat në dispozicion, dhe nga mënyra se si e përcaktoni “arsyen”. Shumë njerëz që vdesin ndërsa infektohen me SARS-CoV-2 nuk testohen kurrë për të dhe nuk hyjnë në totalin zyrtar.

Anasjelltas, disa njerëz vdekjet e të cilëve i atribuohen Covid-19 kishin sëmundje të tjera që mund t’i kishin përfunduar jetën e tyre në një afat të ngjashëm gjithsesi. Po në lidhje me njerëzit që vdiqën nga shkaqe të parandalueshme gjatë pandemisë, sepse spitalet plot me pacientë me Covid-19 nuk mund t’i trajtonin? Nëse numërohen raste të tilla, ato duhet të kompensohen nga vdekjet që nuk kanë ndodhur, por që do të kishin ndodhur në kohë normale, siç janë ato të shkaktuara nga gripi ose ndotja e ajrit.

Analiza e The Economist/ Covid-19 mund të ketë vrarë 15

Në vend që të përpiqet të bëjë dallimin midis llojeve të vdekjeve, qasja e The Economist është që t’i numërojë të gjitha. Metoda standarde e përcjelljes së ndryshimeve në vdekshmërinë totale është “vdekjet e tepërta”. Ky numër është hendeku midis asaj se sa njerëz vdiqën në një rajon të caktuar gjatë një periudhe të caktuar kohore, pavarësisht nga shkaku, dhe sa vdekje do të ishin pritur nëse nuk do të kishte ndodhur një rrethanë e veçantë (siç është fatkeqësia natyrore ose shpërthimi i sëmundjes). Edhe pse numri zyrtar i vdekjeve të shkaktuara nga Covid-19 është tani 4.5 milion, vlerësimi ynë i vetëm më i mirë është se numri aktual është 15.2 milion njerëz. Ne zbulojmë se ka një shans 95% që vlera e vërtetë të jetë midis 9.3 milion dhe 18.1 milion vdekje shtesë.

Analiza e The Economist/ Covid-19 mund të ketë vrarë 15

Arsyeja përse nuk mund të japim vetëm një vlerësim të përafërt, me një gamë të gjerë pasigurie përreth, është se llogaritja e vdekjeve të tepërta për të gjithë botën është komplekse dhe e pasaktë. Duke përfshirë statistikat e lëshuara nga njësitë nën-kombëtare si krahinat ose qytetet, midis 156 vendeve të botës me të paktën 1 milion njerëz ne arritëm të marrim të dhëna për vdekshmërinë totale nga vetëm 84. Disa nga këto vende përditësojnë rregullisht shifrat e tyre; të tjerët i kanë botuar vetëm një herë.

Për të mbushur këto boshllëqe në kuptimin tonë të pandemisë, The Economist ka ndërtuar një model të mësimit të makinerisë (machine-learning model), i cili vlerëson vdekjet e tepërta për çdo vend çdo ditë që nga fillimi i pandemisë. Ai bazohet si në të dhënat zyrtare të vdekshmërisë së tepërt ashtu edhe në më shumë se 100 tregues të tjerë statistikorë.

Shifrat tona përfundimtare përdorin numrat zyrtarë të vdekjeve të tepërta të qeverive kurdo dhe kudo që janë në dispozicion, dhe vlerësimet e modelit në të gjitha rastet e tjera. Për më shunë në lidhje me metodologjinë tonë kliko këtu, ndërsa për inspektimin e të gjithë kodit, të dhënave dhe modelet që këm përdour kliko këtu.

Analiza e The Economist/ Covid-19 mund të ketë vrarë 15

Në grafikun e mësipërm, ju mund të eksploroni shifrat tona ose për botën në tërësi ose të ndarë sipas rajonit. Modeli ynë siguron një gamë (intervali me ngjyra) dhe një vlerësim qendror (vija). Sa më pak të dhëna që janë në dispozicion në një vend të caktuar, aq më pak të sigurt mund të jemi për sa vdekje të tepërta kanë ndodhur në të vërtetë atje, dhe kështu intervali ynë i besimit bëhet më i gjerë. Totalet më të fundit kumulative janë gjithashtu të disponueshme më poshtë, në formatin e tabelës.

Analiza e The Economist/ Covid-19 mund të ketë vrarë 15

Vlerësimet rajonale të mësipërme janë përmbledhje të shifrave tona për vendet individuale. Dallimet midis vendeve në shkallën dhe shpeshtësinë e testimit për SARS-CoV-2-të cilat, së bashku me ashpërsinë e pandemisë, përcaktojnë numrin zyrtar të vdekjeve nga Covid-19-mund të jenë të mëdha.

Të dhënat e vdekjeve të tepërta janë thelbësore për të bërë krahasime midis vendeve që mund të krahasohen me njëra-tjetrën. Në rastet kur normat e vdekjeve ranë nën normat e tyre para-pandemike-sepse Covid-19 mori relativisht pak viktima, ndërsa ndryshimet në stilin e jetës ulën numrin nga shkaqe të tjera të tilla si gripi-ky numër është negativ.

Analiza e The Economist/ Covid-19 mund të ketë vrarë 15

Tabela interaktive e mësipërme ju lejon të krahasoni vdekshmërinë e tepërt me kalimin e kohës në çdo dy vende. Ju gjithashtu mund të shikoni totalin kumulativ për vendet individuale në tabelën vijuese. Megjithëse ne japim një shifër të përafërt të vdekjeve të tepërta për çdo ditë që kur filloi pandemia, statistikat zyrtare të vdekjeve nga Covid-19 shfaqen vetëm deri në publikimin e të dhënave më të fundit, dhe mungojnë më pas.

Analiza e The Economist/ Covid-19 mund të ketë vrarë 15

Këto të dhëna bëjnë të qartë se Covid-19 ka çuar në vdekjen e shumë më shumë njerëzve sesa sugjerojnë statistikat zyrtare. Të matur nga vdekjet e tepërta si pjesë e popullsisë, shumë nga vendet më të goditura në botë janë në Amerikën Latine. Edhe pse raporti zyrtar i vdekjeve i Rusisë sugjeron që ajo ka mbrojtur mirë qytetarët e saj, numrat e saj në vdekshmërinë totale nënkuptojnë se ajo në fakt është goditur mjaft rëndë nga Covid-19. Në mënyrë të ngjashme, ne vlerësojmë se numri i vdekjeve të Indisë është në të vërtetë në miliona, sesa qindra mijëra. Në anën tjetër të tabelës, një pjesë e vogël e vendeve në fakt kanë pasur më pak njerëz që kanë vdekur gjatë pandemisë sesa në vitet e mëparshme.

Edhe pse statistikat e vdekjeve të tepërta janë masa më gjithëpërfshirëse për të llogaritur kostot njerëzore të Covid-19, ato janë të lidhura ngushtë me numrin e njerëzve që janë infektuar me SARS-CoV-2. Për shkak se virusi është shumë më vdekjeprurës për njerëzit e moshuar sesa tek të rinjtë, numri i vdekjeve ndikohet shumë nga struktura e moshës së popullsisë së një vendi. Duke mbajtur faktorët e tjerë konstantë, nevojitet një numër më i vogël i infeksioneve për të prodhuar një numër të caktuar të vdekjeve të tepërta në vendet ku shumë njerëz janë të moshës mbi 65 vjeç sesa në ato ku relativisht pak njerëz janë të prekshëm. Si rezultat, të dhënat e vdekjeve të tepërta mund të përdoren vetëm si një tregues i mirë i përhapjes së Covid-19 nëse llogaritni edhe demografinë.

Dy hartat e mësipërme shfaqin disa nga implikimet e kësaj marrëdhënie. E para tregon vdekje të tepërta si një pjesë e popullsisë së secilit vend të moshës së paktën 65 vjeç, një udhëzues shumë i thjeshtë se sa gjerësisht ka të ngjarë të jetë përhapur Covid-19. E dyta përshkruan një vlerësim të pjesës së njerëzve në secilin vend që janë infektuar.

Për ta llogaritur atë, ne ndajmë numrin e përgjithshëm të vdekjeve të tepërta të një vendi me një rrezik infektimi-fataliteti të përshtatur me kontekstin: mundësia që një person i zgjedhur nga popullata e vendit rastësisht do të vdiste pasi të merrte Covid-19, duke supozuar trajtim mjekësor sipas standardeve të botës së pasur. Sa më e re të jetë popullsia e një vendi, aq më i ulët bëhet ky probabilitet.

Ky vlerësim është jashtëzakonisht i përafërt. Ajo nuk llogarit as ndryshimin midis vendeve në prirjen e anëtarëve të grupeve të veçanta demografike për t’u infektuar, as dallimet në përhapjen e kushteve themelore mjekësore që rrisin ndjeshmërinë ndaj Covid-19. Për shkak se trajtimi i mirë mjekësor është më i vështirë për t’u arritur në vendet e varfra, ai mbivlerëson numrin e rasteve në vende të tilla. Në disa vende, kjo jep një vlerësim të infeksioneve totale që tejkalojnë popullsinë e një vendi – një skenar që është teorikisht i mundur, meqenëse ndodhin riinfeksione, ndonëse është tejet i pagjasë.

Kjo metodë gjithashtu nuk përfshin të dhëna për vaksinimet, të cilat kanë ulur ndjeshëm shkallën e infektimit-fatalitetit në 2021 në shumë vende. Dhe i mungon informacioni për përhapjen e varianteve të reja të SARS-CoV-2 siç janë Alpha dhe Delta, të cilat mund të kenë një shkallë të ndryshme virulence nga lloji origjinal. Pavarësisht nga të gjitha këto paralajmërime, kjo qasje të paktën siguron një pikënisje për të vlerësuar se sa njerëz kanë kapur virusin që nuk varet nga tekat e programeve të testimit. Ju mund të eksploroni të dyja këto grupe numrash për secilin vend në tabelën më poshtë.

Analiza e The Economist/ Covid-19 mund të ketë vrarë 15

Ka dy mënyra kryesore që shifrat tona të vdekjeve të tepërta mund të keqinterpretojnë realitetin. E para është se ata mbështeten në supozimin se numrat e publikuar zyrtarisht të vdekshmërisë së tepërt janë të saktë. Duke pasur parasysh përçarjen që ka shkaktuar Covid-19, është e besueshme që disa qeveri mund të kenë ndryshuar mënyrën e përpilimit të të dhënave për vdekjet totale gjatë pandemisë. Kjo mund të na çojë në publikimin e shifrave të pasakta për vendet në fjalë. Ai gjithashtu mund të fusë gabime në vlerësimet që modeli ynë prodhon për të gjitha vendet e tjera.

Ka dy mënyra kryesore që numrat tanë të vdekjeve të tepërta mund të keqinterpretojnë realitetin. E para është se ata mbështeten në supozimin se numrat e publikuar zyrtarisht të vdekshmërisë së tepërt janë të saktë. Duke pasur parasysh përçarjen që ka shkaktuar Covid-19, është e besueshme që disa qeveri mund të kenë ndryshuar mënyrën e përpilimit të të dhënave për vdekjet totale gjatë pandemisë. Kjo mund të na çojë në publikimin e shifrave të pasakta për vendet në fjalë. Ai gjithashtu mund të fusë gabime në vlerësimet që modeli ynë prodhon për të gjitha vendet e tjera.

Së dyti, për shkak se shumica e vendeve që raportojnë vdekje të tepërta janë të pasura ose me të ardhura të mesme, pjesa më e madhe e të dhënave të përdorura për të trajnuar modelin tonë vijnë nga vende të tilla. Modelet që modeli zbulon në këto zona mund të jenë kështu një udhëzues i pasaktë për dinamikën e pandemisë në vendet e varfra. Një paralajmërim i ngjashëm vlen për vlerësimet tona për vendet që kanë pësuar shumë vdekje të tepërta për arsye të ndryshme nga pandemia, të tilla si lufta ose fatkeqësitë natyrore.

Numri ynë i vdekjeve të tepërta do të përditësohet çdo ditë në këtë faqe. Shpresojmë që lexuesit të kthehen në të rregullisht për të pasuruar kuptimin e tyre për rrugën e pandemisë, në të gjithë botën dhe me kalimin e kohës. Ne gjithashtu do të vazhdojmë të përpiqemi të përmirësojmë modelin tonë. Më poshtë, mund të shihni një regjistrim të të gjitha ndryshimeve që kemi bërë në të deri më tani./ Marrë nga The Economist/ Përktheu Rezart Beka/ Gazeta Shqip

Back to top button
LAJMET E FUNDIT